De Geopolitieke ...

In zijn moderne wijze werd het woord ‘geopolitiek’ voor het eerst door de Zweedse politieke wetenschapper Rudolf Kjellèn gehanteerd . Kjellèn omschrijft geopolitiek als ‘de wetenschap van de staat als geografisch organisme, zoals ze zich manifesteert in de ruimte’. Kjellèn brengt de geopolitiek onder in de politieke wetenschap, maar hij onderscheidt het van de politieke geografie. Geopolitiek heeft als onderzoeksobject de eenheidsstaat, politieke geografie bestudeert daarentegen de planeet in haar geheel en als habitat van de verschillende menselijke bevolkingen .

Vervolgens oefent Friedrich Ratzel een sterke invloed uit op de Duitse geopolitiek. Centraal in zijn theorie staat het Darwinistisch denken. Hij bestudeert de relatie tussen territorium en politiek op een organische wijze. In zijn visie moest Duitsland, op dezelfde wijze als Frankrijk en Groot-Brittannië, over een koloniaal rijk beschikken, dit is immers de enige wijze om een mondiale uitstraling te verkrijgen .
 
Eén van de leerlingen van Ratzel was Karl Haushofer. Hij nam in 1928 de volgende definitie aan voor geopolitiek:
‘geopolitiek is de doctrine van de aardse relaties van politieke ontwikkelingen, gebaseerd op de brede funderingen van geografie, het is de doctrine van politieke ruimtelijke organismen’.

Karl Haushofer is de man die de term geopolitiek, welke de verhoudingen tussen staten voornamelijk beziet vanuit een geografisch perspectief, in Duitsland bij een breed publiek introduceerde .

 Haushofer, zijn leven

In deze tekst wordt bekeken in hoeverre Haushofer daadwerkelijk enige invloed op de Lebensraum-doctrine van Hitler gehad heeft. Hiervoor moet eerst de theorie van Haushofer van naderbij bekeken worden. Zijn levensloop is hiervoor van groot belang daar ze een bepalende invloed op zijn theorie heeft gehad.

Haushofer is op 27 augustus 1869 geboren en gestorven op 10 maart 1946. De man wilde architect worden, maar faalde hierin en startte een militaire carrière . Hierdoor kwam hij van 1908 tot en 1910 als militair observant in Japan terecht. Hij moest daar ervaring opdoen en verzorgde er diplomatieke relaties. Tijdens die periode kreeg hij grote bewondering voor Japan, dat een voorbeeld was als staat van nationale eenheid waarbij het individu ondergeschikt was aan de gemeenschap. Dit idee zou later nog een belangrijke rol spelen in zijn denken .

Een tweede belangrijke periode in zijn leven die een blijvende invloed op hem heeft gehad, is zijn legerdienst tijdens, de Eerste Wereldoorlog. Net zoals Ernst Jünger vond hij deze oorlog een waardevolle ervaring. Hij vond aan het front terug wat hij ook in Japan aangetroffen had: het alternatief voor de chaos van de Westerse liberale politiek: kameraadschap, plicht, zelfopoffering, dienstbaarheid en discipline .

Na de oorlog werd hij wetenschapper in de geopolitiek en sinds 1919 was hij verbonden aan de Universiteit van München. Daarenboven had hij zijn eigen tijdschrift, Zeitschrift für Geopolitik. Toen Haushofer aan de Universiteit van München doceerde, was één van zijn leerlingen Rudolf Hess. Hij leerde Hess echter niet in academische kringen kennen, maar wel in de Duitse Volkspartij waartoe hij tot 1925 behoorde. Daar ontstond een hechte relatie tussen beiden. Zo vierden ze samen feestdagen en was Haushofer, net als Hitler overigens, Hess’ getuige toen die in 1927 huwde. De hechte banden tussen Hess en Haushofer zouden blijven duren tot de dubieuze vlucht van Hess naar Schotland in mei 1941. Het was via Hess dat Haushofer in contact kwam met Hitler .

De contacten tussen Haushofer en de NSDAP verliepen niet altijd even vlot, ideologisch gezien waren er enkele belangrijke barrières. Enerzijds had hij sympathie voor de organisatie van de Nazi-beweging, dit gezien zijn ervaringen in het leger en Japan. Hij achtte meer discipline, plichtsgevoel en een sterke leider noodzakelijk voor de uitbouw van Duitsland tot een wereldmacht.
Anderzijds pasten enkele cruciale zaken niet in zijn denken. Zo kreeg het raciale aspect een te grote aandacht binnen het nationaal-socialistische denken. Haushofer werd, ondanks zijn contacten met enkele prominente leiders van de NSDAP, nooit lid van de partij en werd tegen het einde van de Wereldoorlog zelfs geïnterneerd. Over de relatie tussen Haushofer en de Nationaal-socialisten volgt later meer.

De geopolitieke ideeën van Haushofer: vijf concepten

Haushofer gaat uit van de opvatting dat de staat een organisme is waarop  biologische wetten, wat opkomst, groei, bloei en ondergang van de staat betreft, van toepassing zijn. Niet alle staten bezitten over dezelfde kracht om tot giganten uit te groeien, de strijd om het voortbestaan van de staat is een allesoverheersend gegeven .
De theorie van Haushofer kan in grote lijnen samengevat worden aan de hand van vijf begrippen: “Lebensraum”, “Autarkie”, “Panregio’s”, “Landmacht versus Zeemacht” en “Dynamische Grenzen”. Vele van deze begrippen spruiten voort uit theorieën van andere geopolitieke wetenschappers zoals Kjellèn, Ratzel en Mackinder.

Lebensraum is volgens Haushofer het recht en de plicht van een natie zich te voorzien van overvloedige ruimte en bronnen voor haar volk. Het begrip ruimte staat centraal in Haushofer’s denken. De darwiniaanse ‘struggle for survival’ komt voor Haushofer neer op een ‘struggle for space’. Ruimte is voorbehouden voor de winnaar. Een gedurende stijging van het bevolkingsaantal van een natie zorgt voor wrijvingen in internationale relaties. Het is de plicht van de sterkere staat uit te breiden ten koste van de zwakkere. Haushofer ziet de staat als een organisch subject dat niet onderhevig is aan internationale, maar aan biologische wetten. Lebensraum kan verkregen worden door vreedzame expansie, maar evengoed door oorlog.

Opvallend is wel dat het begrip ‘Lebensraum’ niet als eerste door Haushofer gehanteerd werd. Voor hem had Ratzel reeds de notie ‘Lebensraum’ aangehaald. De staat bestond volgens Ratzel uit twee gedeelten: enerzijds het volk en anderzijds de grond waarop en de ruimte waarin dat volk leefde.
Ratzel komt op de proppen met de term ‘bio-graphy’. Deze term past goed in de jaren 1880-1890, wanneer imperialistisch Duitsland zich uitzet met het oog op overzeese expansie, dit zou een natuurlijke biologische ontwikkeling zijn.

De idee van Autarkie, die hij overnam van Kjéllen, is sterk verbonden met de idee van “Lebensraum”. Autarkie verwijst naar de economische onafhankelijkheid van een natie. Een staat moet zelf kunnen produceren wat het nodig heeft en op deze wijze niet afhankelijk zijn van import. Hier speelde de ervaring van de Eerste Wereldoorlog en de hongerblokkade in ’14-’18 een grote rol. Door voor voldoende ‘Raum’ te zorgen zou Duitsland onafhankelijk zijn van het buitenland en als sterke autarkie niet langer kwetsbaar zijn voor een dodelijke hongerblokkade .
 
Haushofer vult deze theorie aan met het concept ‘panregio’. In termen van globale reorganisatie richtte Haushofer zich op ‘panregio’s’ om de wereld in drie noord-zuid georiënteerde regio’s in te delen . Geen natie is een regio op zichzelf, vandaar de noodzakelijkheid om het grondgebied van de natie te vergroten met als eerste de volkeren die dezelfde taal en cultuur bezitten. De drie panregio’s zijn: Pan-Amerika gecentreerd rond de Verenigde Staten, Pan-Azië met als middelpunt Japen en tenslotte Eurafrica onder Duits voogdijschap. Een mogelijke vierde panregio is de combinatie Rusland-India .
De pan-ideeën maken het mogelijk de geopolitieke schokken op de planeet beter te begrijpen.

Het vierde concept uit de gedachten van Haushofer komt voort uit de notie van Mackinder’s Landmacht versus Zeemacht. In Haushofer’s opzicht is een Duits-Russische combinatie de spil van het Hartland, met een mogelijke samenwerking met Japan, het beste om de Britse zeemacht onder controle te brengen.
Mackinder deelde de naties op in twee kampen: de landmachten van Euro-Azië en de zeemachten van de maritieme naties. Het grote gevaar voor de overzeese machten is dat Duitsland zich verbindt met Rusland .

Om globale reorganisatie te bekomen hanteert Haushofer de dynamische term ‘Frontiers’, wat een eigen bijdrage is. Haushofer weigert ruimtes te begrenzen. Hij verwerpt iedere vorm van grenzen daar grenzen slechts tijdelijke haltes voor een natie zijn, op weg naar uitbreiding en autarkie. Hij spreekt over dynamische en altijd veranderende ‘grenszones’. Haushofer ziet grenzen als gevechtszones. Hij merkt wel op dat, ondanks het enigszins arbitraire karakter van grenzen, natuurlijke grenzen het best te verdedigen zijn.

Invloed van Haushofer op de Duitse samenleving

Door de sterk gewijzigde machtspolitieke constellatie in Europa als gevolg van de Eerste Wereldoorlog, kon het nieuwe vakgebied geopolitiek op veel belangstelling rekenen van studenten en media. Dit had vooral te maken met het feit dat er een algemeen gevoel van onvrede heerste over de positie die Duitsland in Europa en met uitbreiding in de wereld innam . Haushofer gaf, zoals reeds eerder in deze tekst vermeld, zijn eigen tijdschrift, Zeitschrift für Geopolitik, uit. De auteurs van dit tijdschrift zochten uit op welke wijze Duitsland weer een machtig land kon worden. Aan het einde van de jaren twintig had het blad een oplage dat zich jaarlijks ergens tussen de driehonderd- en de vijfhonderdduizend nummers bevond. In 1933 bereikte de verspreiding van het blad, en dus tevens de verspreiding van Haushofer’s ideeën, zijn top met een oplage van maar liefst zevenhonderdduizend exemplaren per jaar.
Naast dit, op grote schaal gelezen, tijdschrift vonden een aantal van zijn ideeën via schoolboeken geschiedenis en aardrijkskunde ook ingang op de middelbare school.

Ook met de opkomst van de radio wist hij zijn voordeel te doen. Hier heeft hij misschien wel zijn grootste invloed op de maatschappij aan te danken. In 1924 bereikte hij op zijn minst drie miljoen Duitse huishoudens dankzij zijn maandelijkse uitgezonden gespreksuur op de ‘Deutsche Welle’ en de ‘Bayerischer Rundfunk’. Dit gespreksuur zou hij vijftien jaar lang behouden.Tenslotte werd hij veel gevraagd voor allerhande lezingen en voor het schrijven van brochures voor het Duitse leger.

Haushofer en het Nazi-beleid

Over de rol die Haushofer al dan niet gespeeld heeft in het beleid dat door de nazi’s gevoerd werd, bestaat grote onenigheid. Enerzijds word beweerd dat Karl Haushofer het geopolitieke meesterbrein achter Hitlers Lebensraum-doctrine zou zijn geweest. Men ging zelfs zo ver dat een aantal van mening waren dat Karl Haushofer dacht, plande en beval, en Hitler herhaalde en gehoorzaamde.
Anderzijds heb je een aantal wetenschappers die menen dat Haushofer’s invloed onbestaande was. Dit is ook het standpunt dat Haushofer altijd heeft blijven volhouden.

Haushofer en het Naziregime

Contacten met Hitler

In 1919 leerde Haushofer Rudolf Hess kennen en ontstond er een hechte relatie tussen beide heren. Na de mislukte putch van Hitler in 1923 kwamen zowel Hitler als Hess in de gevangenis terecht. Haushofer zou Hess daar geregeld bezocht hebben en zou toen getracht hebben begrippen als ‘Lebensraum’, ‘Hartland’ en geopolitiek bij de twee mannen te introduceren. Het is ook in deze periode dat Hitler zijn Mein Kampf schreef. Een rechtstreekse invloed zou Haushofer er echter niet op gehad hebben, mogelijk wel een onrechtstreekse via Hess. Haushofer en Hitler hadden vermoedelijk een tiental ontmoetingen.

Overeenkomsten

Haushofer, was net zoals bijna iedere Duitser van zijn generatie fel gekant tegen het Verdrag van Versaille dat na het einde van WOI ondertekend was. Duitsland werd ingesloten door Frankrijk, Polen en Tsjechoslowakije, er moest volgens hem een nieuw ‘Mitteleuropa’ gesticht worden. Dit door Oostenrijk, Polen en de Oostbloklanden aan te hechten bij het Duitse Rijk. Haushofers vizier was sterk op de oostkant gericht. In het westen moesten enkel enige grenscorrecties plaatsvinden .

Hier speelt uiteraard de notie “Lebensraum” een voorname rol, die tevens bij Hitler van groot belang was. Eén van de lessen die Hitler uit WOI trok, was dat de Duitse natie in de toekomst ruimte nodig zou hebben. Want hoe groter het gebied, hoe groter de overlevingskansen en de natuurlijke verdediging. De vrijheid en onafhankelijkheid van een gebied hangt dus af van de politieke geografie. Volgens Hitler moet de expansie van het volk in relatie staan met de expansie van de bodem en het territorium van dat volk. Beiden, zowel Hitler als Haushofer, staan achter een unie met alle Duitsers in een Groot-Germania, dit onder het motto van zelfdeterminatie. Door voor voldoende ruimte te zorgen zou Duitsland onafhankelijk zijn van het buitenland en als sterke autarkie niet langer kwetsbaar zijn voor een dodelijke hongerblokkade.

De tweede belangrijke overeenkomst is het belang dat beide heren aan zowel Rusland als Japan hechten. Haushofer wil een continentaal blok vormen van Duitsland tot Rusland en mogelijk daaraan verbonden nog een alliantie met Japen. Dit om een sterk tegengewicht te kunnen bieden tegen de Britse macht. Dit geopolitieke idee bleek volbracht te worden wanneer de Nazi’s het ‘niet-aanvalspact’ met de Russen ondertekenden in augustus 1939. Desondanks viel Duitsland in 1941 dan toch de Sovjet Unie binnen. Dit verstoorde uiteraard de geopolitieke dromen van Haushofer .

Wat het anti-Komintern pact en de Japanse alliantie betreft zou de invloed van Haushofer niet onbelangrijk geweest zijn. Niet in de overbrenging van de idee om een alliantie met Japan aan te gaan, wel in de voorbereiding van het pact dat in 1936 ondertekend werd. Dit pact, gesloten tussen Duitsland en Japan zou door Haushofer voorbereid zijn geweest vanwege zijn goede connecties in Japan.

Tegenstellingen

Zoals gezegd stond Haushofer een continentaal blok voor tussen Duitsland en de Sovjet Unie, als tegenwicht tegenover de Britse zeemacht. Dit geopolitieke idee bleek volbracht te worden met het niet-aanvalspact afgesloten tussen Duitsland en de Sovjet-Unie in augustus 1939.
De latere aanval op de Sovjets zou een radicale breuk zijn met het wereldbeeld van Haushofer. Zo vond Hitler dat de Sovjet-Unie best vernietigd kon worden. Haushofer stond daarentegen een alliantie en daarna een mogelijke langzame overname van Rusland voor.
In die zin staan beide visies recht tegenover elkaar.

Vervolgens kunnen de noties ruimte en ras tegenover elkaar geplaatst worden als respectievelijk de belangrijkste begrippen in het denken van Haushofer en Hitler. Haushofer hechte enorm veel belang aan de notie ‘ruimte’ als determinant van de geschiedenis. Zoals geweten hechtte Hitler daarentegen veel belang aan de notie ‘ras’. Hoewel ook het raciale voorkomt in het gedachtegoed van Haushofer, verwierp hij ‘ras’ als determinant van de geschiedenis. Zo spreekt hij over bepaalde eigenschappen van volkeren die deze sterker maken ten aanzien van andere volkeren. Mogelijk heeft hij zijn theorieën met dit raciale tintje aangepast om zijn ideeën sneller ingang te doen vinden in de Duitse samenleving van de jaren dertig.
Het raciale aspect van het nationaal-socialisme was overigens iets waarmee hij moeilijkheden ondervond daar zijn vrouw half joods was, en zijn kinderen dus eveneens joods bloed bezaten.

Om de slechte relatie met de Nazi’s te duiden kan verwezen worden naar de moord op Haushofer’s oudste zoon Albrecht. Rudolph Hess had in 1933 reeds een brief gezonden ter bescherming van Haushofer’s zonen, maar met de vlucht van Hess richting Schotland in 1941 verloor Haushofer zijn patroon. Even later werd Haushofer door de Gestapo gearresteerd ter ondervraging voor zijn aandeel in dit ‘complot’. Bovendien werd Haushofer’s boek ‘frontiers/grenzen’ in Duitsland verboden als resultaat van de protesten van Mussolini tegen de ondersteuning die Haushofer gaf aan het Germanendom in Zuid-Tirol .
Ondertussen was Albrecht Haushofer het sinds 1935 niet meer eens met het regime en werkte hij mee aan de aanslag op Hitler op 20 juli 1944. Albrecht werd een jaar later opgepakt en vermoord. Vader Karl werd daardoor eveneens opgepakt en in het concentratiekamp Dachau geïnterneerd. In 1946 pleegde hij samen met zijn vrouw zelfmoord .

Conclusie

Ik heb in dit artikel getracht de ideeën van Karl Haushofer, één der belangrijkste geopolitieke denkers van de twintigste eeuw, verstaanbaar uit te leggen. Om de ideeën concreter voor te stellen heb ik dit gedaan aan de hand van voorbeelden uit de Duitse geschiedenis. Wanneer over Haushofer gesproken wordt kan men ook niet om deze geschiedenis heen, vandaar dat ik zijn ideeën heb getoetst aan de gebeurtenissen van Wereldoorlog II.

Over de invloed van Haushofer op Hitler en het beleid van de Duitsers ten tijde van en voor de Tweede Wereldoorlog kan veel geschreven worden, maar voor zekerheden is echter weinig plaats. Wat men echter wel met enige zekerheid kan stellen is zijn invloed de Duitse samenleving. Zijn ideeën vonden een ruime toegang in de Duitse maatschappij, dit via zijn tijdschrift, radiopraatjes, vele boeken en geschriften en dat gekoppeld aan de geest van de tijd.

Een tweede zekerheid vinden we terug bij de relatie tussen Haushofer en Hess. Haushofer was politiek adviseur van zijn leerling en vriend Hess. Zonder twijfel heeft Haushofer een grote invloed op hem gehad. Op andere Nazi-leiders had hij daarentegen waarschijnlijk geen directe invloed.
Dit geldt ook voor Hitler. Mogelijk heeft Haushofer via Hess wel enige onrechtstreekse invloed op hem gehad. Zoals hierboven beschreven zijn tussen beide personen zowel overeenkomsten als tegenstellingen terug te vinden.

Hitler en Haushofer vullen elkaar aan in die zin dat Haushofer de bestaande grenzen in vraag trekt, maar dat hij ze niet veranderen kan. Hitler daarentegen heeft eveneens de intentie om de bestaande grenzen aan te passen en hiervoor kan Haushofer als wetenschappelijke basis opgeroepen worden. Beide wensen wel uit te breiden naar het Oosten, maar met Rusland loopt het fout. Haushofer ziet eerder een alliantie met de Sovjet-Unie, Hitler niet, hij valt de Sovjet Unie dan ook binnen. Dit druist sterk in tegen het denken van Haushofer.

Het grootste belang dat Haushofer heeft gehad voor het beleid van de Nazi’s was de ‘wetenschappelijke’ basis die hij legde voor het regime. Haushofer maakte het buitenlands beleid van de Nazi’s aanneembaar en wetenschappelijk verantwoord door zijn theorie van Lebensraum en Autarkie.

B. Vermeulen
Lic.rer.pol
Scriptor NSV! 2005 - '07