De Guldensporenslag

Eerst zond Eduard I van Engeland hulproepen naar Vlaanderen (omwille van de economische belangen), maar in 1298 trok hij zijn troepen terug omdat hij toch vrede met Frankrijk gesloten had. Onze voorouders hadden zo natuurlijk geen kans meer en ondertekenden een vredesverdrag op 6 januari 1300.

Daaropvolgend deed Filips IV zijn Blijde Intrede in mei van dat jaar, en schafte een deel van de hoge belastingen af. Dit gelde wel enkel voor de rijke patriciërs, en deze waren vooral Leliaards (Fransgezinden). Dit gaf natuurlijk oproer bij de ambachtslieden en de volksklasse. Dit waren de Liebaards, later ook Klauwaerts genoemd. Ze waren aanhangers van de Graaf Gwijde van Dampierre.

Wat de gemoederen niet ten goede zou komen was de heisa rond Pieter de Coninck, een populair wever uit Brugge, welke voor de zaak van de ambachtslieden op te komen. Als gevaarlijke opjutter werd hij door het Brugse stadsbestuur in 1301 gevangen gezet en later verbannen.

In maart 1302 kwamen de Liebaards in Gent actief in opstand tegen de hoge belastingen. Als gevolg daarvan werden de Fransgezinde Leliaards uit de stad gezet. Ook in Brugge grepen de Liebaards opnieuw de macht. De landvoogd organiseerde zijn leger in Kortrijk om Gent en Brugge weer in zijn greep te krijgen. Gent vreesde voor deze invallen en gaf zich over. Toen het kleine leger van de landvoogd echter Brugge bezette, werden zij in de nacht van 18 mei 1302 (Goede Vrijdag) door de Liebaards onder leiding van bovenvermelde Pieter de Coninck en Jan Breydel massaal afgeslacht. Dit zou de geschiedenis in gaan als de Brugse Metten.

Brugse Metten

Tijdens de Brugse Metten, op 18 mei 1302, doodden de Bruggelingen leden van het Franse garnizoen in hun stad tijdens een nachtelijke verrassingsaanval. Jacques de Châtillon, landvoogd voor de Franse koning die leenheer van het Graafschap Vlaanderen was, had de stad kort daarvoor bezet. Hij kon ternauwernood ontsnappen.

Om de Fransen en de Leliaards (Fransgezinde Vlamingen, meestal patriciërs) van de Liebaards te onderscheiden werd elke verdachte persoon gevraagd om de ‘spreuk’ “scilt ende vrient” uit te spreken. Dit was moeilijk voor de Franstaligen, en zodoende was het duidelijk wie men mocht lynchen. Een alternatieve uitleg is dat het niet om “scilt ende vrient” zou gaan, maar om “des gildens vrient”.

Na de Brugse Metten werden Jan Breydel en Pieter de Coninck gevierd als de leiders van de opstand. Hun standbeeld siert nog altijd de Grote Markt in Brugge. Filips IV van Frankrijk stuurde een leger om het opstandige gewest te straffen, dat werd op 11 juli 1302 de Guldensporenslag.

2 Spilfiguren

Vooraleer de Guldensporenslag zelf nader te beijken zal ik eerst nog 2 spilfiguren bespreken, die ons net als de slag zouden moeten inspireren, dit waren immers gewone mensen die opkwamen voor hun Vlaamse rechten.

Pieter de Coninck (Brugge, tussen 1250 en 1260 - aldaar?, 1332 of 1333) was een Brugs wever die bekend was om zijn welsprekendheid. Voor het Brugs stadsbestuur van vóór de Guldensporenslag was hij een gevaarlijke oproerkraaier en hij werd dan ook gevangengezet in juni 1301. Het volk kwam hem bevrijden en de Liebaards namen het bestuur van de stad over. Landvoogd Jacques de Châtillon trok daarop met een kleine legermacht de stad binnen en De Coninck werd verbannen.

Onder impuls van Jan I van Namen herstelde De Coninck zijn gezag in Brugge in december 1301. Hij probeerde de Gentenaren aan zijn kant te krijgen, maar dat mislukte. Op 1 mei 1302 was hij een van de leiders van een bende opstandelingen die de kastelen van Sijsele en Male veroverden. In Male werden alle Franse garnizoenssoldaten vermoord. Als de Châtillon opnieuw met een leger van 800 man naar Brugge optrok, om de daders van de moordpartij in Male te straffen, werd De Coninck nog maar eens de stad uitgejaagd. De Châtillon trok met zijn leger in volle wapenuitrusting (tegen de afspraken) de stad in waardoor de Bruggelingen voor een bloedige afstraffing vreesden. Om zich te beschermen lieten ze 's nachts De Coninck met zijn aanhangers opnieuw de stad binnen. Op 18 mei 1302 kregen de Fransen en de Fransgezinden dan ook te maken met de Brugse Metten als aanloop tot de Guldensporenslag. De Châtillon kon op het nippertje ontsnappen. Pieter de Coninck was een van de aanvoerders van een Brugs leger dat na deze Brugse Metten (18 mei) de kuststreek bevrijdde van de Franse bezetters. Nadat ze tevergeefs het kasteel van Kassel hadden belegerd, trokken deze troepen naar Kortrijk waar alle Vlaamse strijders zich verzamelden om een Frans leger onder leiding van Robert II van Artesië tot staan te brengen (de Guldensporenslag dus). In 1309 leidde hij samen met Jan Breydel en Jan Heem een oproer in Brugge, gericht tegen de nadelige gevolgen van het Verdrag van Athis-sur-Orge (1305). In 1321 nam hij opnieuw deel aan een opstand in Brugge. Als straf werden zijn bezittingen geconfisqueerd en verkocht. Ook de volder Jan Heem, die tijdens de opstand in 1302 tot burgemeester van Brugge werd benoemd, was opnieuw van de partij. Pieter de Coninck was tweemaal gehuwd. Hij had ook twee zonen, die net als hem tot ridder geslagen waren vlak voor het begin van de Guldensporenslag. Hij overleed in 1332 of 1333.

Jan Breydel was een verzetsstrijder in het begin van de 14e eeuw in Brugge. Hij was slager van beroep. Hij symboliseert de vrijheidsdrang van de middeleeuwse Vlaamse poorters tegenover de adel.
Deze beide heren hebben een standbeeld in Brugge.

De Guldensporenslag

Het Franse leger trok rond juni 1302 naar het Graafschap Vlaanderen om de slachting in Brugge te wreken en Vlaanderen weer onder Franse controle te brengen. Het Franse leger bestond uit 2.500 man adellijke cavalerie, 1.000 kruisboogschutters, 2.000 piekeniers en 3.000 andere soldaten, in totaal 8.500 man met krijgservaring en zware wapens. Het stond onder de leiding van Robert II van Artois. Op 8 juli arriveerden ze bij Kortrijk.

Het Vlaamse leger bestond uit Brugse troepen (zo'n 3.000 man) onder leiding van Willem van Gulik. Daarbij kwamen nog zo'n 2.500 andere troepen uit Brugse omgeving, geleid door Gwijde van Namen. Ieper stuurde nog eens 500 man. Tot slot kwamen uit ‘Oost-Vlaanderen’ nog eens 2.500 man, vooral uit Oudenaarde en Aalst en 500 uit Gent. Het stadsbestuur van Gent had de kant gekozen van de Franse koning tegen de daar residerende Graaf van Vlaanderen.
In totaal waren er zo'n 9.000 man, maar met weinig krijgservaring en waaronder slechts 400 ridders te paard.

(Sommige verhalen, bijvoorbeeld De Leeuw van Vlaanderen van Hendrik Conscience, vertellen echter over 60.000 Fransen en 32.000 Vlamingen.)

Het Vlaamse leger stelde zich op buiten de stad Kortrijk achter de Grote Beek en de Groeningebeek. Er werden drie vleugels opgesteld: de ‘Oost-Vlamingen’ rechts, de Bruggelingen links en in het midden de andere ‘West-Vlamingen’. Het leger van Ieper bewaakte de burcht van Kortrijk waar zich nog een klein garnizoen Franse soldaten bevond.

Rond de middag van 11 juli begon de strijd. Eerst werden er van beide zijden pijlen afgeschoten. De Vlaamse boogschutters raakten echter snel door hun voorraad pijlen heen. Het Franse voetvolk rukte dan ook reeds snel op en stak de beide beken over. Echter, omdat dit de aanval van de Franse ruiterij zou bemoeilijken - de ridders wilden eigenhandig het bloed van de Brugse Metten wreken - werd het voetvolk teruggetrokken. Dit getuigt van de Franse hoogmoed in deze slag.

De linkervleugel snelde naar de Grote Beek, maar werd afgeremd bij de drie meter brede beek over te steken. Nadat de paarden de overkant hadden bereikt, was de aanloop te kort om een bres in de Vlaamse linies te kunnen maken, het voetvolk ving aldus de ruiterij op.

Een vernieuwing voor die tijd was dat veel voetvolk in deze slag uitgerust was met ‘goedendags’.

Met hellebaarden, lange pieken met een haak en een bijl trok men vervolgens de ridders van hun paard en de anderen, gewapend met de goedendags, wierpen zich dan op de ridders die gehinderd werden door hun zware wapenuitrusting.

Aan de rechterzijde speelde zich hetzelfde scenario af. Het Franse garnizoen van Kortrijk probeerde nog een uitval, maar die werd door het leger van Ieper opgevangen.

Het centrum van de Vlamingen, iets verder gelegen van de beken, kwam wel in problemen: de Franse ruiterij had daar een langere aanloop en brak hier en daar door de Vlaamse linies. Het reserveleger van Jan van Renesse kwam echter te hulp. Over de hele linie werd er op korte afstand strijd geleverd. De ruiterij was daardoor weinig slagkrachtig en werd afgeslacht. De strijd werd in het voordeel van de Vlamingen beslecht toen de Franse opperbevelhebber Robert II van Artois sneuvelde. Hij werd door Willem van Saeftinghe gedood.

Het Franse voetvolk en de overgebleven ridders probeerden daarop te vluchten, maar ze werden tot tien kilometer ver achtervolgd en aangevallen.

Vooraf was onder de Vlamingen afgesproken geen gevangenen te maken en ook geen oorlogsbuit te verzamelen. Dit was voor deze tijd een uitzonderlijke beslissing. Volgens de regels van de toenmalige oorlogsvoering werd een ridder immers gevangen genomen, maar zeker niet gedood. Gevangen ridders brachten immers heel wat losgeld op. Toen de Fransen zagen dat hun ridders zomaar werden afgeslacht, sloegen zij op de vlucht.

Alleszins, het leger van de Graaf van Vlaanderen, ondersteund door de geallieerde troepen van het Graafschap Namen, vochten zeer hard voor hun vrijheid en zodoende werden de Fransen verslagen. Te barbaars? Onthoud, het Franse leger had voordien al hevig huisgehouden in de Nederlanden, met veel burgerlijke doden en plunderingen als gevolg. De Fransen wilden het rijke Vlaanderen gewoonweg annexeren en knechten! (dit is ook dezelfde rede waarvoor België in 1830 ontstond! – nvdr.)

De Naam

De volgende dag vonden de Vlamingen op het slagveld, volgens de ietwat romantische versie van Hendrik Conscience, minstens vijfhonderd vergulde sporen, vandaar de (moderne) naam van de slag. Enkel adellijke ridders konden zich immers de aankoop van vergulde sporen permitteren, wat het een passend symbool maakt.

Vlaanderen herwon zijn zelfstandigheid in 1302, maar werd bij de Slag bij Pevelenberg in 1304 tijdens de onderhandelingen tot zware toegevingen gedwongen nadat die slag onbeslist eindigde. Desalniettemin moet de symboliek en boodschap van 11 juli duidelijk zijn. Voor Vlaanderen, tegen imperialisme, tegen België!


A. De Ridder
Commilito NSV!-Gent
[Ontgroeningswerk]