Uit den Ouden ...

Kleurrijke beschrijvingen, verheven redevoeringen, en de typering van onvergetelijke personages waren de componenten die ‘de Leeuw’ op korte termijn tot een bestseller maakten. De compositie- en taalfouten en de tekortkomingen op het vlak van de stijl konden daar niets vanaf doen, temeer daar tot dan toe vrijwel geen Vlaamse Romanliteratuur bestond en men wel wist dat kennis op dat vlak toendertijd voor de Vlamingen enkel te bereiken was door zelfstudie. ‘Jacob van Artevelde’ een boek dat 10 jaar later verscheen, was trouwens, wat kompositie en psychologische opbouw betreft, reeds van een veel hoger niveau.

Andere Romans en Novellen, ‘Wat een moeder lijden kan’ (1843), ‘De Loteling’ (1850) ‘Baas Gansendonck’ (1850), ‘De arme edelman’ (1851), werden in brede lagen van de bevolking gelezen, waaruit we mogen besluiten dat Conscience inderdaad ‘zijn volk leerde lezen’. Zijn boeken werden bovendien in de meeste Europese talen vertaald en vooral in Engeland druk gelezen.

Naarmate echter Conscience’s bestaansmiddelen verbeterden, werden zijn boeken van steeds mindere kwaliteit. Het feit dat hij zijn werk hoogstwaarschijnlijk schreef om den brode, brengt ons bij de vraag ‘IN hoeverre was Conscience, de sociaal bewogen redenaar en Romantieker-in-het-kwadraat, werkelijk Vlaamsgezind, en stond hij werkelijk actief in de Vlaamse strijd?’ Daarom volgende anekdote.

ER wordt verteld dat Conscience, toen hij zijn uitgever het manuscript van zijn ‘Leeuw’ liet lezen, te horen kreeg: ‘Het is toch maar zo en zo, schrijf daar nu eens een slot aan dat inslaat, anders wordt het weer niets.’ Pas op dat moment zou Conscience de verheven slotworden ‘Gij Vlamingen…’ aan zijn boek hebben toegevoegd.

Een anekdote… die wellicht op waarheid berust. Wat er ook van zij, zelfs indien Conscience niet het prototype van de Vlaams-nationalist was, blijven volgende feiten gelden: dat het oeuvre van Conscience de eerste belangrijke aanzet is geweest voor de Vlaamse beweging; dat Conscience wel degelijk als flamingant werd beschouwd door zijn ‘Belgicistische fans’ toen die uiteindelijk toch doorhadden dat ‘De leeuw’ wel eens anti-Belgisch zou kunnen zijn, en dat hij met die vroegere ‘fans’ flink wat moeilijkheden heeft gekregen; dat de werken van Conscience ook voor niet-nationalisten, merkwaardige documenten zijn, omdat zij stammen uit een tijd waarin Vlaanderen op literatuurgebied een woestijn was; dat de spreuk ‘Veel geprezen, nooit gelezen’ voor Conscience honderd procent opgaat.

Dat laatste trouwens ten onrechte, want een paar werken uit dat omvangrijke Conscience-oeuvre zijn beslist de ‘afschuwelijke) moeite waard. Wat dan de overige werken van Conscience betreft, willen wij waarschuwen dat de wil om die geschriften toch per se tot het einde door te lezen, symptoom is van een groeiend masochisme bij de lezer.


Koen D’hoore

Signaal 10e Jaargang januari, P. 8, Conscience, een Flamingant?
[Integraal overgenomen, spelling aangepast]