De dood van Halloween

Halloween als een cyclisch jaarfeest

We kunnen Halloween in haar oorsprong catalogiseren bij de heidense jaarfeesten, dat zowel bij de Germanen als de Kelten als bijna alle andere volkeren voortkwam. De overgang tussen seizoenen was van belang bij de prechristelijke bevolking van Europa omdat ze een nieuwe cyclus voorstelden. De data van de zonfeesten, de zonnewendes en –equinoxen zijn gemakkelijk af te leiden aan de hand van de kosmische standen. Men kan hierbij het achtspakige wiel (1) bovenhalen, dat de belangrijkste jaarfeesten aanduid. Let op: de tekening heeft betrekking tot de Germaanse feesten, maar er zijn belangrijke overeenkomsten met de Keltische kalender.

(kalender te vinden op www.hagal.be)

Zoals C.G. Jung al omschreef zijn al deze gemythologiseerde natuurprocessen als ‘symbolische uitdrukkingen van het innerlijke en onbewuste drama van de ziel, dat via de weg van projectie voor het menselijke bewustzijn toegankelijk wordt’. Met deze gevleugelde woorden wil Jung zeggen dat de immanentie van het goddelijke met de mens indertijd van belang was. In de natuur was het goddelijke te vinden, terwijl later bij het christendom naar Hebreeuwse traditie het goddelijke het Totaal Andere was. In die zin moeten wij de context waarin het feest zich heeft ontwikkeld begrijpen. Samhain, de Keltische benaming van Halloween, is net als bijna alle andere heidense feesten door de bekering van Europa gekerstend. Maar ondanks deze kerstening kunnen we in deze feesten nog altijd elementen zien manifesteren die helemaal terug te traceren zijn tot de volksstammen waar we vandaan komen. Het herdenken van de doden, dat bij ons de dagen erna gebeuren, bestond bij vele volkeren lang voor de komst van Jezus. En dus zal het eerste deel van mijn betoog gaan over de heidense afkomst van Halloween. Het Germaanse alter-ego van het Keltische Samhain viel eveneens op de zelfde datum als Halloween, maar noemde de Winternachten. Hier had het dezelfde betekenis als Samhain: namelijk het afsluiten van een seizoenscyclus en het zich voorbereiden voor de lange, donkere winterperiode die voor de deur stond. Tijdens deze periode werd in de Germaanse en Keltische regionen meer aandacht gericht op alle mysteriën rond de dood en het herdenken en eren van onze voorvaderen. De periode die voor Halloween/Winternachten passeerde noemde men de Oogsttijd. Deze periode was tijdens de tweede helft van de zomer en de eerste helft van de herfst. Meestal werden bij de aanvang van deze periode regionale bijeenkomsten georganiseerd, waarbij de stamhoofden elkaar op het Ding ontmoetten, althans toch in de Germaanse regionen. De Keltische stamhoofden hadden wellicht een gelijkaardige vergadering. Maar tevens werd in deze periode dank geuit aan de Goden en Godinnen voor de oogst die zij zo voorspoedig hadden bezorgd. De eerste voorbereidingen van de winter werden begonnen en men offerde aan de Goden een deel van de oogst.

Halloween als Samhain

Maar om terug specifiek op Halloween terug te komen: van waar komt het eigenlijk vandaan? Ik vermeldde reeds dat Halloween een Keltisch feest is, dat oorspronkelijk Samhain heette. De Kelten vierden op 1 november hun nieuwjaar. Die dag markeerde het einde van de zomer en de oogst en het begin van een koude, donkere winter die vaak geassocieerd werd met de dood. De nacht voor het Keltische nieuwjaar werd toen altijd aanzien als de periode wanneer de grens tussen de doden en de levenden het meest transparant was. De conceptie van de dood in die tijd was anders dan wat de meeste mensen nu hebben. Geen eng dualistisch onderscheid tussen de hemel en de hel. Ze geloofden wel dat er twee aparte en bijna identieke werelden bestonden. De andere wereld waar de doden heen gingen na hun overlijden was een prachtige wereld waarin de dood, honger en pijn niet bestonden. Dit was het land van Tír na nÓg, het land van de eeuwige jeugd waar de Tuatha Dé Dannan en vele andere helden uit de Keltische mythologie verbleven. De druïden zouden door deze ‘schemertijd’ de toekomst kunnen voorspellen. In feite betekenden deze voorspellingen een geruststelling voor het volk in een donkere periode en gaf een bepaalde richting aan. Om dit feest te vieren verbrandden de Keltische volkeren een deel van hun oogst en offerden dieren aan de Keltische goden. Tijdens dit feest droegen zij kostuums die gewoonlijk bestonden uit dierenhoofden en –huiden. Toen het feest voorbij was staken zij hun eigen haarden terug aan, die zij voor het feest doofden, met het vuur dat gezamenlijk aangestoken werd voor het ganse volk. Religie was toen nog een collectieve gebeurtenis, dat met de gehele gemeenschap werd gevierd. In de monotheïstische religieuze opvatting is de religieuze ervaring eerder een individuele ervaring met het goddelijke (2).

Van Samhain naar Halloween

En ja hoor, ook de Romeinen hebben hier een bepaalde invloed gehad op Halloween. In 43 na Christus veroverden de Romeinen een groot deel van de Keltische regio. In de 400-tal jaar dat zij de Keltische landen hebben veroverd zijn twee Romeinse festivals gecombineerd met Samhain. De eerste was Feralia (3), een feest dat eind oktober werd gevoerd wanneer de Romeinen het overlijden van de doden herdachten. De tweede was de dag wanneer Pomona herdacht werd, de Godin van het fruit en de bomen. Het symbool van Pomona was de appel. Een bepaald gebruik bij sommige Halloweenfeesten gaat gepaard met het op zoek gaan van appels, wellicht is dit nog afkomstig van Pomona. Tegen 800 is het christendom doorgedrongen in de meeste Keltische gebieden. In de 7de eeuw heeft paus Bonifacius IV 1 november al tot Allerheiligen gepromoveerd, de dag wanneer de heiligen en de martelaren herdacht werden. Men gelooft nu dat de paus het Keltische feest trachtte te vervangen door een gelijkaardig, maar christelijk feest. Het 1-november feest werd ‘Alholowmesse’ genoemd, maar al spoedig bedacht men de naam ‘All hallows’ Eve’ voor de dag voor 1 november. Later, rond 1000 na Christus heeft de Kerk 2 november omgedoopt tot Allerzielen, wanneer de doden herdacht werden. Men vierde dit feest gelijkaardig als Samhain, met grote vuren, parades, verkleedpartijen enzovoorts. Deze drie dagen werden de ‘Hallowmas’ genoemd. Eigenlijk globaal genomen kan men in nagenoeg alle culturen een of andere vorm van voorouderverering vinden.

Degradatie en commercialisatie van een feest

Maar hoe is Halloween eigenlijk verworden tot wat ze nu is, een decadent commercieel festijn waarin kinderen en vooral de handelaars juichen? Dan zullen we vooral moeten kijken naar de Verenigde Staten, die het feest terug herwerkt naar Europa brachten. Jammer genoeg was dit niet uit respect voor de Traditie maar uit commerciële overwegingen. Het is wellicht goed gekend dat Halloween werd geïntroduceerd in de VS door Europese migranten. Maar dit was niet zo in de vroegere kolonisatieperiode van de VS, door het rigide en strenge Protestantse systeem. Het manifesteerde zich eerst in de zuidelijke regio’s. Halloween was echter niet een zodanig wijdverbreid succes als nu. Maar men kan wel zeggen dat een Amerikaanse vorm van Halloween werd gecreëerd in die tijd, door het zich vermengen van de Indiaanse cultuur met die van de kolonisten. De eerste vieringen waren eigenlijk publieke gebeurtenissen waarbij de oogst gevierd werd, dus eigenlijk was dat de oorspronkelijke bedoeling van het feest. De buren deelden verhalen van de doden, dansten en zongen. Het koloniale Halloweengebeuren hield toen ook al het vertellen van spookverhalen in, wat niet verwonderlijk was omdat de ‘schemerperiode’ ook al bij de Kelten een tijd was waarin de geesten het meest waarschijnlijk in contact zouden komen met de levenden. In de eerste helft van de 19de eeuw waren jaarlijkse herfstfeesten dan wel gewoon, toch kon men moeilijk zeggen dat heel de VS dit al vierde. Het échte succes bleef uit tot in tweede helft van de 19de eeuw, toen de VS te maken had met een ware zondvloed aan migranten uit Europa. Zeker de Ierse toestroom leverde een belangrijke bijdrage tot het Halloweengebeuren. Deze hielpen Halloween te ‘populariseren’ onder de ganse Amerikaanse bevolking. Vanuit Engelse en Ierse tradities begonnen Amerikanen zichzelf te verkleden en gingen van huis tot huis het bekende zinnetje ‘trick-or-treat’ zeggen. Op het einde van de 19de eeuw was er een beweging in de VS aanwezig die Halloween wou veranderen naar een meer gemeenschappelijk feest waarbij buurtfeesten gehouden werden, in plaats van een feest waarin het bovennatuurlijke al dan niet centraal stond. In de 20ste eeuw was er dan ook een neiging tot afstandname van al wat ‘angstaanjagend’ of ‘grotesk’ was aan het feest. Het is o.a. door deze twee tendensen dat Halloween haar religieuze ondertoon heeft verloren en degradeerde van een religieus feest naar een commercieel feest zoals alle andere. Vanaf de jaren ’20-’30 was het al duidelijk geworden dat Halloween een feest was waarin de entertainende waarde centraal stond. Tegen de jaren ’50 was het feest vooral gericht op kinderen.

Zoals het de meeste feesten vergaat in deze tijd, heeft Halloween haar betekenis verloren, maar blijft men aan bepaalde tradities vasthouden, hoewel die op zich niet veel meer om zich hebben. Het probleem met deze tradities is dat men het beziet als louter folklore, zonder daaraan een diepgaande betekenis te geven. Me dunkt dat je dezelfde uitleg kan geven aan vele andere feesten. Zo zijn de paaseieren verre reminiscenties van de vruchtbaarheidscultus van de Germaanse cultuur, maar zijn ze vandaag gewoon dingen die puur voor het vermaak van de kinderen verstopt worden. De pompoen, die zo eigen lijkt aan Halloween is eigenlijk iets dat in de VS werd toegevoegd aan het feest. Voordien werden knollen, rapen of bieten uitgehold en daarin een kaars gedaan om de geest van de afgestorvene te symboliseren. Samhain werd terug geïntroduceerd in het Avondland dankzij de Verenigde Staten, als je het héél eng bekijkt. Wij zijn er niet om alles eng te bekijken. Men is er zich niet van bewust wat de wérkelijke oorsprong is van het feest. Het is daarom belangrijk mensen erop attent te maken wat de wérkelijke toedracht is tijdens het vieren van traditionele feesten. Indien dat niet gebeurt, dreigt de betekenis van de meeste traditionele feesten verloren te gaan aan een ontwortelende commercialisering en amerikanisering. Mensen zijn bejaagd en stellen het materiële centraal in hun leven. In mijn ogen is het niet zozeer de aanwezigheid van moslims dat onze cultuur zo ernstig bedreigt, maar eerder die amerikanisering, waarvan Halloween het typevoorbeeld bij uitstek is. Mensen dienen erop attent gemaakt te worden dat een feestdag niet louter een dag ‘congé’ is, maar iets wat in onze tradities geworteld is. Want wat zou NSV! zijn zonder respect voor de wortels van haar volk?


Heimdallr

(Dit artikel is oorspronkelijk verschenen in Branding nummer 3, 2007)

(1) Bepaalde wielen worden meestal ten onrechte bestempeld als een fascistisch- of nazisymbool. Hierbij zou ik de spreekwoordelijke middelvinger willen geven aan al die moraalridders die alle traditionele symbolen met een scheef oog bezien.
(2) De kerkdiensten zijn dan wel een voorbeeld van een ‘collectieve’ religieuze gemeenschap, toch is de individuele spirituele ervaring een geheel ander concept van religieuze beleving dan de prechristelijke godsdiensten in Europa.
(3) De Feralia waren een van de belangrijke feesten van het oude Rome in de maand februari. De Feralia werden op 21 februari ter afsluiting van de Parentalia gevierd. In tegenstelling tot de Parentalia, die bestemd waren voor persoonlijke devotie voor de familiedoden, was er op de Feralia een publieke ceremonie . De Feralia behoorde, in tegenstelling tot de parentalia, tot de feriae publicae (openbare feesten) en stond in de staatskalender. Het was dé dag van de doden in de Romeinse religie (een beetje vergelijkbaar met Allerheiligen en Allerzielen bij ons). De etymologie van het woord is onzeker. Waarschijnlijk komt het van het Latijnse werkwoord ferre, wat “aanbrengen” betekent. Het woord is zeker verwant met het Latijnse woord inferi want de offers aan de Manes werden inferiae genoemd. (wikipedia)