Joop den Uyl ...

Den Uyl was niet alleen gecharmeerd van de Groot-Nederlandse gedachte maar was ook in de ban van een soort ‘christen-nationalisme’ dat leefde in gereformeerde kringen en wat leidde tot een flirt van de jonge Den Uyl met het Verbond van Dietsche Nationaalsolidaristen (Verdinaso). Het Verdinaso was opmerkelijk genoeg een Rooms-Katholiek geïnspireerde beweging, die zijn oorsprong vond in West-Vlaanderen.

Een bekende naam in gereformeerde kringen tijdens het Interbellum was die van Karl Barth. Biografe Anet Bleich schrijft een grote invloed toe aan deze theoloog in de evolutie van Den Uyl’s denken richting het anti-fascisme tijdens zijn studententijd in Amsterdam. Den Uyl studeerde economie aan de Gemeente Universiteit aangezien dit vak niet werd gedoceerd aan de gereformeerde Vrije Universiteit. Hij was desalniettemin actief lid van SSR (Societas Studiosorum Reformatorum), alwaar Barth destijds met veel interesse werd gelezen. Ondanks de toegeschreven invloed van Barth was Den Uyl’s eigen ervaring met het nationaal-socialistische Duitsland tijdens een stage in Kiel in 1939 grosso modo nog positief.

Een breuk in Den Uyl’s denken vond pas plaats na de Duitse inval van Nederland in mei 1940. Zoals menige Nederlander dacht Den Uyl dat de oorlog -wederom- aan Nederland voorbij zou gaan, waardoor de schok van de Duitse agressie des te harder aan kwam. De inval en bezetting ontregelde op den duur de ordentelijke Nederlandse samenleving door allerlei verbodsbepalingen van de Duitse bezetter en de voortdurende oorlog. Tijdens de oorlog kwam het studentenleven min of meer stil te liggen en raakte Den Uyl geestelijk op drift door zijn contacten met wat men zou kunnen omschrijven als ‘verkeerde vrienden’, met name Geert van Oorschot.

Geert van Oorschot was een bohémien, die in 1943 van zijn eerste vrouw scheidde en tijdens de oorlog directeur was van de uitgeverij Quiredo aangezien de joodse Emanuel Quiredo vreesde voor een sluiting van zijn bedrijf. Het huis van Van Oorschot was niet alleen een verzamelplek voor literaire geesten, maar ook van socialisten, zoals de joods-Poolse Milo Anstadt, waarmee Den Uyl na de oorlog in de redactie kwam van het linkse weekblad Vrij Nederland. In deze kring van socialistische literatoren en joodse onderduikers verloor Den Uyl zijn geloof en ontmoette hij zijn toekomstige vrouw, Elizabeth van Vessem, die hem min of meer werd opgedrongen door Van Oorschot omdat deze van haar af wilde komen vanwege een nieuwe vlam.

In 1944 huwde Joop den Uyl met Elizabeth van Vessem, waarbij er bewust gekozen werd om niet voor de kerk te trouwen, hetgeen zijn diepgelovige moeder veel verdriet deed. Den Uyl transformeerde tijdens de oorlog van een gereformeerde student naar een socialistische journalist. Na de oorlog kwam hij -zoals reeds vermeld- terecht bij Vrij Nederland, een blad dat tussen 1945 en 1949 bijna ten onder ging aan het impopulaire standpunt dat Nederlands-Indië (later: Indonesië) onafhankelijk moest worden van Nederland. Den Uyl slaagde er echter in het zinkende schip op tijd te verlaten en hij werd in januari 1949 directeur van de Wiardi Beckman Stichting.

Het directeurschap van de Wiardi Beckman Stichting (WBS), het wetenschappelijke bureau van de Partij van de Arbeid (PvdA), was in twee opzichten opmerkelijk. Ten eerste was Wiardi Beckman een martelaar van het verzet, terwijl Joop den Uyl in geen enkel opzicht zich heeft verzet tijdens de oorlog, terwijl mensen in zijn directe omgeving dat wel deden. Ten tweede was de PvdA destijds een gematigde sociaal-democratische partij die samen regeerde met de Rooms-Katholieken, terwijl Den Uyl vanuit de periodieken en brochures van de WBS een links-radicale politiek voorstond. Men kan dan ook wel stellen dat de naoorlogse politieke denkbeelden van Den Uyl ver afstonden van de heersende tijdgeest.

Hij had het geluk dat tegelijkertijd met zijn intrede in de landelijke politiek in 1967 door het fractievoorzitterschap van de PvdA in de Tweede Kamer de mentaliteit in Nederland begon te veranderen ten gunste van de linkse politiek. Er kwamen ter linker zijde allerlei kleine partijtjes op, waarmee een door links gedomineerde coalitie kon worden gevormd. Den Uyl kon het met name goed vinden met de jonge geesten van de links-liberale D’66 en hun leider, Hans van Mierlo. Met de gebeurtenissen in Parijs en Amsterdam tijdens het roerige jaar 1968 leek de politiek te kantelen ten gunste van de links-radicale politiek.

Den Uyl wilde feitelijk de sterke na-oorlogse economische groei benutten om zijn linkse idealen van het delen van kennis, macht en inkomen waar te kunnen maken. Toen Den Uyl in 1973 het felbegeerde premierschap in handen kreeg en hij de door links gedomineerde coalitie kon vormen was de economische groei echter voorbij en werd Nederland getroffen door de olie-crisis, waarover later meer. Er brak een periode van recessie aan en de plannen van Den Uyl vielen door gebrek aan geld in duigen. Hij dacht bovendien de wereldwijde crisis in Nederland te lijf te kunnen gaan door een verhoging van de staatsuitgaven, wat leidde tot stagflatie (geldontwaarding tijdens een stagnerende economie) en een enorme groei van de staatsschuld.

Desalniettemin drukte het kabinet Den Uyl een blijvend stempel op de Nederlandse politiek. Zo was er de Lockheed affaire, die bijna de Oranje-monarchie ten val bracht. Den Uyl besloot het Parlement voor te liegen over de steekpenningen die Prins Bernhard had ontvangen van de Amerikaanse wapenfabrikanten Lockheed en Northrop, omdat anders Koningin Juliana en Kroonprinses Beatrix dreigden af te treden. Dit was de grote kans voor links om Nederland tot een republiek om te vormen, maar Den Uyl liet zich mijns inziens leiden door pragmatisme: liever een koningshuis dat zijn voortbestaan aan links te danken heeft dan een rechtse gekozen president.

Een andere opzienbarend feit zijn de wapenleveranties aan Israël tijdens de Yom Kippur-oorlog in 1973. Minister Vredeling liet op eigen houtje de volledige oorlogsvoorraad munitie van het Nederlandse leger overvliegen naar het noodlijdende Israël. Verder liet het kabinet Den Uyl het toe dat andere wapenleveranties (met name door Amerika) vanuit Nederland konden worden overgevlogen. Uit dit jaar stammen de onbeperkte landingsrechten van El Al op Schiphol. De Israëlische premier Golda Meir vloog Den Uyl dan ook uit dankbaarheid spontaan om de hals op een internationale meeting van sociaal-democraten. De Nederlandse bevolking betaalde deze solidariteit van het kabinet echter met een Arabische olieboycot die Nederland in een crisis stortte.

Het kabinet Den Uyl spleitte de Nederlandse samenleving tot op het bot door de scherpe links-rechts tegenstelling. Het overwegend ondernemende en conservatieve Nederland voelde zich allerminst senang met het door links gedomineerde kabinet, met name door de radicale plannen zoals het plan waarmee werd beoogd om de winst van particuliere bedrijven drastisch af te romen en te storten in de kas van de vakbond. Dit leidde tot een toenemende verslechterende verhouding met de christen-democraten, die zich als reactie op de links-radicale politiek in een sneller tempo reorganiseerden in een sterke blokpartij, het Christen-Democratisch Appèl (CDA).

Na de ontluisterende val van het kabinet Den Uyl in 1977 kwam er voor Den Uyl geen tweede kans meer door de opkomst van het CDA in het politieke midden. De persoonlijke tegenstellingen tussen de leider van het CDA, Van Agt, en Joop den Uyl, die hun oorsprong vonden in het cabinet Den Uyl maakten een terugkeer van de PvdA naar de macht lange tijd onmogelijk. Uiteindelijk werd Den Uyl door zijn persoonlijk adviseur Ed van Thijn, de wacht aangezegd en trad hij in 1985 af. Als pleister op de wond kreeg hij datzelfde jaar van de Universiteit van Amsterdam een ere-doctoraat. Dit was ironisch aangezien hij tijdens zijn politieke loopbaan gekscherend de ‘doctorandus uit Buitenveldert’ (Buitenveldert is een wijk in Amsterdam) werd genoemd.

Lang heeft hij niet kunnen genieten van zijn ere-doctoraat en zijn rust na het afscheid van de hectische politiek. Den Uyl was een gebroken man aangezien hij zijn ambities niet heeft kunnen waarmaken door een speling van het lot. De economische crisis, de voortijdige val van zijn kabinet en de opkomst van het CDA zetten een streep door de rekening. In 1987 stierf hij gedesillusioneerd aan de gevolgen van kanker.

Ruud Bruyns

Bron: Anet Bleich, Joop den Uyl 1919-1987. Dromer, doordouwer (Amsterdam 2008).

[De NVC heeft toestemming van de auteur tot het overnemen van de heer Bruyns zijn artikel. Verder kopieerrecht is aan hem voorbehouden.