Of Darwin gelijk heeft met zijn theorie betreffende de evolutie en het ontstaan van de mens laat ik in het midden, maar één vlak heeft hij alvast groot gelijk: zij die het meest aangepast zijn, zijn degenen die overleven. Deze wet/regel, of noem het gerust axioma, is ook van toepassing op mensen en systemen. Begrijp me goed, dit is geen pleidooi voor het sociaal-darwinisme, maar een pleidooi tot het (her)opbouwen van een dynamische samenleving. Een samenleving moet immers evolueren, meegaan met de tijd, maar dit zonder alles in één keer te willen veranderen en dus een tabula rasa te maken.
Een samenleving verander je echter niet duurzaam door langzaam aan hervormingen te doen, zoals bv de sociaal-democraten beogen te doen met hun reformistische standpunten (wat hen onderscheidt van de revolutionaire socialisten en communisten). Doordat onze samenleving opgebouwd is uit individuen, maar niet enkel uit individuen bestaat[1] , heeft onze samenleving ook dezelfde sterktes en zwaktes die eigen zijn aan de menselijke aard. Wij kunnen immers afgunstig zijn en elkaar naar het leven staan, elkaar haten en verachten. Maar wij zijn evengoed in staat elkaar lief te hebben en puur altruïstisch te handelen. Dat laatste is echter vaak iets dat het meest puur naar boven komt in de meest verschrikkelijke situaties. Denken we maar aan WO II waar soldaten elkaar naar het leven stonden, maar waar het merendeel van de levensgevaarlijke acties eruit bestonden gewonde wapenbroeders uit de vuurlinie te halen, ondanks het grote gevaar voor eigen lijf en leden. Het menselijke innovatievermogen en het creativiteitsgevoel wordt pas ten volle “geactiveerd” als de mens in een situatie verzeild waarin hij of zij het volledige “rock bottom” raakt. En dat brengt mij ineens bij het eerste deel van mijn betoog.
Fight Club
Een zeer goed boek en een zeer goede film. Ik kan beide aanraden, al is het in mijn ogen het beste als je eerst het boek leest en dan pas de film bekijkt. Het boek gaat over een naamloos karakter dat een oersaai leven heeft waarin hij werkt voor automaatschappij, waarbij hij kosten-baten-analysis moet maken bij defecte modellen. Zijn leven verandert echter wanneer zijn huis wordt opgeblazen wanneer hij afwezig is en hij de persoon Tyler Durden ontmoet. Nadat zijn huis verwoest is, vraagt hij of hij bij Tyler Durden kan blijven. Die gaat akkoord op één voorwaarde; namelijk dat het naamloos karakter hem zo hard mogelijk op zijn gezicht slaat. Dit zou het begin vormen van “Fight Club”. Deze vereniging laat zijn leden tegen elkaar vechten waarbij zowat alles is toegelaten, maar waarbij het gevecht stopt zodra één van de deelnemers vraagt om het stop te zetten. Uiteindelijk zal Tyler Durden met de leden van Fight Club een anarchistische/terroristische organisatie opzetten om zo aanslagen te plegen tegen het zogenaamde “corporate America”.. Het verhaal is echter slechts een kader om een bepaalde filosofie in te schetsen. Deze filosofie gaat ervanuit dat mensen eerst het volledige rock bottom moeten raken voordat zij zichzelf ten volste kunnen ontplooien. Met het rock bottom wordt gedoeld op het volledig mentaal en materialistisch breken van een persoon, wat gedeeltelijk ook de filosofie is achter de Fight Club. Door het volledig loslaten van materiële welvaart en het tijdelijk losmaken van de wereld bereikt de mens een fase waarin hij of zij niet langer gebonden is door de maatschappelijk opgelegde “welvaartsnormen” waaraan het succes van een mensenleven vandaag de dag wordt gemeten. Of zoals Tyler Durden het uitdrukt in de film:
“ Fuck off with your sofa units and strine green stripe patterns, I say never be complete, I say stop being perfect, I say let... lets evolve, let the chips fall where they may.”
In de Fight Club wordt dit gesymboliseerd door het vechten van man tegen man, waarbij rang/stand/klasse/etc.. niet meer tellen, maar enkel de tijdelijke haat tussen de twee tegenstanders. Wanneer men immers de rock bottom raakt, is iedereen gelijk in zijn of haar lijden. Niet dat ik een profeet ben van het complete maatschappelijke egalitarisme, maar het toont dat de mens wanneer hij of zij op het dieptepunt van zijn miserie is gekomen gelijk is in het lijden. Als men echter verder wilt dan de meest primitieve vormen van leven (en dan heb ik het zelf nog niet over samenleven), dan zal men deze egalitaire gedachte moeten laten varen.
In het boek en de film evolueert de Fight Club tot de organisatie Project Mayhem waarbij aanslagen worden gepleegd tegen het corporate America van vandaag de dag. Dit zijn in het begin “kleinschalige” aanslagen tegen bank- en kredietinstellingen. Uiteindelijk evolueert het verder waarbij men één grote aanslag plant tegen de gebouwen van de grote kredietinstellingen van Amerika. Door het opblazen van deze gebouwen en de bijhorende archieven, zouden alle schulden van Amerika worden vernietigd en zouden miljoenen mensen op het vlak van schulden weer met een tabula rasa kunnen beginnen. Het boek Fight Club combineert dit anti-kapitalistisch anarchisme echter met een sterk groepsgevoel. Want wat er ook gebeurt in dit boek, alles gebeurt in groepsverband waarbij de leden zich sterk met elkaar identificiëren. De idee van een revolutionaire voorpost die de daden pleegt waarbij de ganse maatschappij bij gebaat is, of alvast de gevolgen van zal dragen, leeft zeer sterk. Uit de gemiddelde Amerikaanse “Joe sixpack” wordt een revolutionaire en gedreven militant geschapen die samen met de anderen tegen het systeem vecht.
“Man, I see in fight club the strongest and smartest men who've ever lived. I see all this potential, and I see squandering. God damn it, an entire generation pumping gas, waiting tables; slaves with white collars. Advertising has us chasing cars and clothes, working jobs we hate so we can buy shit we don't need. We're the middle children of history, man. No purpose or place. We have no Great War. No Great Depression. Our Great War's a spiritual war... our Great Depression is our lives. We've all been raised on television to believe that one day we'd all be millionaires, and movie gods, and rock stars. But we won't. And we're slowly learning that fact. And we're very, very pissed off.”
De conclusie, of toch één van de conclusies, is dan ook dat één man (Tyler Durden in dit geval) wel degelijk iets in actie kan zetten, maar dat enkel in een groepsverband iets duurzaam[2] bereikt kan worden. Een boodschap die men ook kan terugvinden in de volgende film.
V for Vendetta
De film V for Vendetta is nogal een eigenaardige vis in de bijt. Enerzijds heb je het semi-Orwelliaanse regime dat voor orde zorgt en Engeland (daar speelt de film zich immers af) uit een zware, historisch ongezien grote, crisis heeft getrokken. Anderzijds heb je de eenzame gek/idealist die het in zijn eentje opneemt tegen dit systeem. Hiervoor draagt hij een masker en kledij die moet herinneren aan Guy Fawkes [3]. De uitleg die hij hiervoor geeft is echter even briljant als de film:
“Remember, remember, the Fifth of November, the Gunpowder Treason and Plot. I know of no reason why the Gunpowder Treason should ever be forgot... But what of the man? I know his name was Guy Fawkes and I know, in 1605, he attempted to blow up the Houses of Parliament. But who was he really? What was he like? We are told to remember the idea, not the man, because a man can fail. He can be caught, he can be killed and forgotten, but 400 years later, an idea can still change the world. I've witnessed first hand the power of ideas, I've seen people kill in the name of them, and die defending them... but you cannot kiss an idea, cannot touch it, or hold it... ideas do not bleed, they do not feel pain, they do not love... And it is not an idea that I miss, it is a man... A man that made me remember the Fifth of November. A man that I will never forget.”
De idee hierachter is een idee, een streefdoel, een idealisme, niet kan sterven, niet kan falen, maar enkel de mensen die het uitvoeren sterfelijk zijn. Een constante in het dramatische bestaan van de mens doorheen de eeuwen; de weg naar de hel is prachtig geplaveid met de meest nobele ideeën. Wat het hoofdkarakter, die de naam V draagt, dan ook doet doorheen de film is slechts een aanzet geven tot verandering. Waar in Fight Club Tyler Durden nog actief een hele groep mensen vormt en opleidt tot anarcho-terrorisme, pleegt V uit eigen initiatief aanslagen en voert hij in zijn eentje acties uit. Het zijn de mensen zelf die hierover een eigen oordeel over moeten vormen en zelf aan een alternatief moeten werken. Een soort Socratische visie waarbij V enkel vroedvrouw speelt om het goede en het ware uit de mens te halen. Maar dan met explosieven, aanslagen en veel meer show-effect dan Socrates zijn dialectische methode.
Een overeenkomst met Fight Club is echter het principe dat een mens eerst rock bottom moet raken om te beseffen wat hij of zij werkelijk is. Dit doet hij door de andere hoofdrolspeelster, Evey Hammond, in de waan te laten dat zij ontvoerd is door de geheime dienst van het regime. Hij ondervraagt haar op een manier waar de NKVD en de Gestapo trots op zouden zijn over alles wat ze weet over V waarbij zij weigert te breken en zelfs genoegen neemt met het doodsvonnis dat hij zogezegd over haar uitspreekt. Wanneer zij later aan hem vraagt waarom hij haar door die hel liet gaan, is zijn antwoord gewoonweg briljant:
“Listen to me, Evey. This may be the most important moment of your life. Commit to it. They took your parents from you. They took your brother from you. They put you in a cell and took everything they could take except your life. And you believed that was all there was, didn't you? The only thing you had left was your life, but it wasn't, was it? You found something else. In that cell you found something that mattered more to you than life. It was when they threatened to kill you unless you gave them what they wanted... you told them you'd rather die. You faced your death, Evey. You were calm. You were still.”
Het is net zoals in Fight Club het moment van rock bottom dat een mens de waarde van zijn of haar beseft en ten volste kan beleven. Als je morgen de dood nipt ontsnap, zal het onbijt de volgende morgen beter smaken dan ooit te voren en zal de zon mooier schijnen of zal de regen nog nooit zo prachtig hebben gevoeld. De mens heeft immers nood aan een constante dynamiek in zijn of haar leven om verder te kunnen gaan, de mens moet zichzelf constant opnieuw kunnen uitvinden en vernieuwen om ten volste zijn of haar potentieel te kunnen bereiken. Maar ook de dippen in ons leven zijn nodig om te pauzeren en terug te kijken waar wij staan en wat we reeds hebben bereikt. En aangezien de maatschappij door mensen is opgebouwd en in leven wordt gehouden, is dit ook van toepassing erop. Slechts in de grote crisissen, de grote rock bottoms van de maatschappij zal de maatschappij opnieuw een dynamiek kunnen vertonen. Het andere alternatief is de ondergang. Op dit moment bevindt de Europese cultuur zich in een dip. We zitten vastgeroest in eeuwenoude instituten die gebouwd zijn in tijden van absolutisme en grote (imperialistische) avonturen. Ze zijn echter niet opgebouwd door mensen die een groter ideaal voor ogen hadden en dit hebben doorgedrukt.
De maatschappij is vastgeroest en het is aan ons om een nieuwe dynamiek, een nieuwe “drive” om te raderen van de geschiedenis weer te doen draaien, op gang te brengen. Geen conservatieve revolutie in de letterlijke zin van het woord, waarin wij een puur strak en rigide conservatief bestuur aan de top zetten die de ongelijkheden van het verleden wilt behouden. Geen progressieve revolutie die samen met de ongelijkheden ook de band met het verleden wilt vernietigen en alles wat goed is tegen de grond wilt werpen. Onze revolutie zal echter ook geen utopie voortbrengen, maar slechts pogen om voor zoveel mogelijk mensen het best mogelijke te bereiken. Dit mag ons echter niet weerhouden om grote dromen te dromen. Kleine dromen kunnen immers de geesten en harten van de mensen niet beroeren. We moeten een systeem opbouwen dat werkt, blijft werken en waar de dynamiek van vernieuwing en grensverlegging (op een positieve manier) wordt gestimuleerd. Een model van zulke semi-ideale samenleving[4] wordt geschetst in het boek van Robert A. Heinlein dat de naam “Starship Troopers” draagt.
Starship Troopers
Wie de film Starship Troopers heeft gezien, zal zich waarschijnlijk afvragen waarom ik hier deze film erbij betrek. Wie het boek echter heeft gelezen, zal dit echter veel beter begrijpen. Laat ik beginnen met te zeggen dat er een wereld van verschil is tussen het boek en de film. De film gaat over een idealistische jongeman die uiteindelijk echt volwassen wordt in de oorlog. Het boek gaat ook over een idealistische jongeman die volwassen wordt in de oorlog, maar één die ook politiek gevormd wordt. Wie het boek leest voor spannende en flitsende actiescenes kan beter de film gaan zien want op actievlak gebeurt er zeer weinig tot niets in dit boek.
Het boek handelt over de ontwikkelingen en opbouw van de technocratische futuristische maatschappij. Politieke rechten verkrijgt men door vrijwillig dienst te nemen in het leger en minstens twee jaren in dienst te zijn. Dit sluit aan bij de gedachte van de voorgaande stukken waarbij lijden als maatstaf dient om te beseffen wat een leven waard is. Wie in grote materiële welvaart leeft, zal een veel relativerendere houding tegenover de wereld en het bestaan aannemen dan iemand wie constant onzeker is over zijn of haar bestaan. Ook ons huidige politieke systeem van de liberale parlementaire democratie wordt bekritiseerd als volgt:
"People had been led to believe that they could simply vote for whatever they wanted... and get it, without toil, without sweat, without tears ”
Het meest interessante stukken van het boek zijn de zogenaamde politieke lessen die alle rekruten in de officierenschool moeten volgen. Hierin wordt het marxisme (terecht) afgebroken, maar het eigen systeem wordt niet opgehemeld als het enige goede. Wanneer de lector de vraag stelt waarom het systeem in het boek werkt en het in stand wordt gehouden, blijft iedereen het correcte antwoord schuldig. Antwoorden als “omdat het het beste systeem is” en “omdat het het perfecte systeem is” worden weggeschoven als voorbeelden van belachelijk sloganesk denken. Het correcte antwoord blijkt te zijn: “ons systeem werkt, omdat het werkt”. Of om aan te sluiten bij mijn tekst: omdat het systeem zichzelf kan vernieuwen en een constante dynamiek in de samenleving houdt. Het zorgt ervoor dat de mensen en het systeem niet vastroesten in een bepaalde manier van denken en leven, maar ook niet ontworteld worden en in dwaze avonturen à la Marx en consoorten worden gestort.
Om mijn tekst te besluiten: we hebben nood aan een constante dynamiek in onze samenleving om te overleven en te behouden wat we hebben. We moeten de dingen constant veranderen, zonder daarbij de basis af te breken, om te kunnen behouden wat we hebben. Een dip in de dynamiek moet fungeren als moment van reflectie en overpeinzingen over wat we hebben bereikt en over wat we willen, moeten en kunnen bereiken. Het is dus aan ons om een nieuwe dynamiek, een rechts-radikale revolte (zonder daarbij een tabula rasa te maken) in de maatschappij door te voeren.
Niet veranderen om te kunnen veranderen, maar veranderen om te kunnen behouden!
Yves Pernet v/o P-King Scriptor NSV! 2007 - '08 Dit artikel is oorspronkelijk verschenen in "De Jongstudent" (NJSV)
--Noten--
Onze maatschappij wordt immers niet of amper gestuurd door individuele beslissingen en acties, maar door de resultaten van overleg tussen organisaties en belangenverenigingen.
Duurzaam als een bepaling van tijd, niet als een bepaling van kwaliteit of dergelijke.
Katholiek die in het Anglicaanse Engeland op 5 november 1605 het parlementsgebouw wou opblazen tijdens de zitting vanwege het anti-katholieke beleid dat toen werd gevoerd.
Ik gebruik het word utopie bewust niet aangezien ik het wil hebben over samenleving waar het wel aangenaam leven is, maar geen samenlevingen wil bespreken waarbij zogezegd iedereen altijd tevreden zou zijn.
