Sedert kort kent Vlaanderen eindelijk een Europa-debat. Of beter: een debatje. Of nog beter: de aanzet tot een debat. Nieuw is het in elk geval. Want nadenken over Europa in Vlaanderen is iets als seks in de jaren ’50. We doen het wel, maar zwijgen er best over.
Dat onze overheid een campagne over de Europese Grondwet is begonnen, heeft daarmee niks te maken. Mensen die zichzelf respecteren, halen de neus op voor steriele overheidspropaganda die wordt opgevoerd nadat (!) in eigen land de beslissing al is genomen. Door het parlement, omdat wij ongeschikt bevonden werden om zelf onze mening te geven. Had men werkelijk gedacht dat wij zouden warm lopen voor simplistische radio-spotjes waarin wordt verteld waar we kunnen nalezen wat boven ons hoofd werd bekokstoofd?
De VLD was weliswaar voor een referendum, maar vond het thema niet belangrijk genoeg om er hard voor op de regeringstafel te kloppen. Zoals Brussel-Halle-Vilvoorde ook niet belangrijk genoeg was. Zoals niets belangrijk genoeg lijkt voor de VLD, behalve het behoud van de ministerportefeuilles.
NON/NEEN
Het zijn de Fransen en Nederlanders die met hun spectaculaire ‘non/neen’ aan de voorgestelde Europese Grondwettekst duidelijk hebben gemaakt dat er over Europa ook mag worden nagedacht, dat men daarover van mening kan verschillen, dat niet alleen marginalen Euro-kritisch kunnen denken. Zij hebben voor dat beetje Europa-beweging bij ons gezorgd. Nederland heeft de moed gehad om haar ontmoeting met de geschiedenis niet te ontlopen. In NRC Handelsblad schrijft John Gillingham (5 maart 2005): “Het Nederlandse volk heeft geen andere keuze dan de beoogde Europese grondwet af te wijzen, want niemand in de Europese Unie wil hem echt hebben maar bijna iedereen is bang om nee te zeggen. Dit is een geschikt en gepast moment. Nederland is economisch niet zwak en geopolitiek niet kwetsbaar. Het hoeft niet bang te zijn voor vergelding. Als hooggeacht medeoprichter van de EU is het een morele crediteur; een negatieve stem kan niet als anti-Europeanisme worden afgedaan.
De Nederlanders kunnen niet, zoals de Ieren, aan de kant geschoven worden en ook niet worden vermorzeld als de Denen, maar er zal naar hen geluisterd moeten worden. Ook zal een 'nee'-stem in juni een op hol geslagen trein tot stilstand brengen, voordat hij nog meer schade kan aanrichten.” <Gillingham geeft tien redenen om ‘neen’ te stemmen. We geven ze hieronder als bijlage weer.> Fransen en Nederlanders hebben Europa meer dan een tik verkocht. Ook Vlaanderen zou dat moeten (kunnen) doen.
Gemiste kans
Vlaanderen kon geen tik uitdelen, want wij werden dus niet rijp genoeg geacht om ons via een referendum uit te spreken. Een gemiste kans.
Vriend en vijand in Nederland waren het er over eens dat het referendum een hoogtepunt was op het vlak van open debatcultuur. Voor Nederland was deze Europese Grondwet belangrijk genoeg om voor het eerst in de moderne geschiedenis een referendum te houden. Nooit eerder werd in Nederland zo intens nagedacht in brede lagen van de bevolking over het Europese project. Sommige Nederlandse politici, zoals vice-premier Zalm, die tot het verliezende kamp behoorden, waren zo sportief om toe te geven dat deze volksraadpleging hun twijfels over die vorm van directe democratie in sterke mate heeft weggewerkt.
De dédain voor het ‘klootjesvolk’ van de tegenstanders van een referendum over de Europese Grondwet in ons land shockeerde. Valse argumenten worden niet geschuwd. Dat bij een referendum alleen met ja of neen kan geantwoord worden, is juist. Als het parlement moet beslissen, beperkt de keuze zich ook tot die twee opties. Bij verkiezingen kun je ook alleen ja (tegen één partij) en neen (tegen de andere) zeggen. Schaffen we die dan ook maar af?
Een andere dooddoener: “De tegenstanders vormen een amalgaam van totaal verschillende gedachten. Ze weten zelf niet waarheen ze willen.” Oh jawel, ze weten het best. Als geen weg wordt gevonden die voldoende burgers kan bekoren, houden we de toestand zoals hij nu is. Sommige Euro-federalisten die alleen maar de vlucht naar voor kennen lijken het te vergeten, maar men kan ook de instellingen laten zoals ze zijn. Tenslotte hebben de opstellers van de Europese Grondwet de crisis zelf veroorzaakt. Niet beseffend dat ze de draad met de burger aan het verliezen zijn, wilden ze fundamentele nieuwe stappen opleggen. Maar de burger heeft altijd het recht om ‘neen’ te zeggen tegen nieuwe stappen. Wie hen nu verwijt Europa in de problemen gebracht te hebben, ontkent het recht van burgers om niet akkoord te gaan.
Verhofstadt, Dehaene en co. lijken van mening dat zij vanuit hun ivoren toren best beslissen wat goed is voor de mensen. Zelf zijn die te dom om daar over te oordelen. De blanco-cheque-politiek. Want onze politici zijn bang dat bij een referendum blijkt dat “Burgers (…) soms wijzer kunnen zijn dan de politici die hen denken te vertegenwoordigen”. (Syp Wynia in Elseviers van 30 mei).
Niet onbelangrijk: de organisatie van een referendum wordt in België tegengehouden door behoudsgezinde krachten binnen het politieke establishment. Professor Wilfried Dewachter zei hier het volgende over: “PS-voorzitter Di Rupo zei onlangs nog dat je een referendum moet organiseren als je het land uit elkaar wil doen vallen. De politieke elite is ervan overtuigd dat een referendum het bestaan van België bedreigt en breidt dat uit: een democratische beslissing bedreigt het bestaan van België. Dat is de fundamentele drijfveer achter de pleidooien voor het laten samenvallen van alle verkiezingen op één dag. De elite heeft die gelijktijdigheid nodig om België te laten functioneren zoals zij het geconcipieerd heeft. Zoals de pariteit in de ministerraad, de bijzondere meerderheidsregels, de communautaire alarmbel en de gelijkkleurige coalities op alle niveaus, zijn de gelijktijdige verkiezingen een mechanisme om België samen te houden.” (De Tijd, 15 nov. 2004)
Oud-premier Leo Tindemans zit in Gazet van Antwerpen (3 juni 2005) op dezelfde lijn: “Wat België betreft, zouden we een referendum kunnen houden als we in een normaal land wonen. Maar we wonen niet in een normaal land. Wat zouden we gaan doen als Vlaanderen voor stemt en Wallonië tegen?”
De Belgische ervaring met die ene volksraadpleging heeft machthebbers afkerig gemaakt voor vormen van directe democratie. Voor Vlaanderen vormen ze een oude traditie. Zoals Paul Belien schreef in Doorbraak (maart 2005.) : 'Onze leeuwenvlag is geen etnisch symbool, maar een symbool van ons verlangen naar democratie. Wij willen België opdoeken omdat Vlaanderen, zoals alle landen ter wereld, recht heeft op een democratisch bestuursvorm, waarvan de directe democratie de meest volmaakte vorm is die realiseerbaar is. De wortels van de moderne republikeinse democratie liggen in het middeleeuwse Vlaanderen. Hier werden al in 1127-‘28 in diverse steden direct-democratische volksvergaderingen gehouden waarin de toenmalige graaf van Vlaanderen van zijn macht vervallen werd verklaard. Dat is meer dan anderhalve eeuw voor de Zwitsers in 1291 hun confederatie oprichtten”.
Maar Vlaanderen mocht dus geen tik uitdelen. Als we de kans hadden gekregen, zouden we die tik ook daadwerkelijk moeten uitdelen.
Téveel samen
Over de hoofdlijnen lijken Fransen en Nederlanders het eens: de Europese Unie wordt te groot en eist meer macht op dan in de lidstaten wenselijk wordt gevonden. Veel Vlamingen delen vermoedelijk die analyse? België leert ons dagelijks hoeveel zinloze energie het kost om téveel samen te moeten doen met andere volkeren. Waarom dat probleem uitvergroten naar het Europese niveau? Een "Europa zonder grenzen", zoals men het nu wilde uitbouwen, gaat veel burgers te ver. De reactie na de twee referenda van premier Verhofstadt wekte niet de indruk dat hij het signaal goed heeft begrepen. Maar in essentie heeft hij wel gelijk: het gaat over een keuze tussen de Verenigde Staten van Europa of een vrije alliantie van volkeren. En meteen over een keuze tussen minder of meer democratie.
In die zin zijn de standpunten die de Vlaamse Volksbeweging over Europa al innam op een congres in 1996 nog altijd pijnlijk actueel. Hoe groter Europa, hoe groter per definitie het democratisch probleem. Ik heb dat eerder de kwadratuur van de Euro-cirkel genoemd. Medezeggenschap is goed, maar hinderlijk als er te veel iets willen zeggen. Kleinere en homogene gebieden bieden de kans op ruime deelname van veel burgers. Europa is groot en heterogeen en in zo’n geval botsen de koppels democratie/openheid en doeltreffendheid/besluitvaardigheid gemakkelijk. Zo zou in een unitair Europees referendum de wil van de Franse of Nederlandse bevolking mogelijk verdronken zijn in de Europese massa.
Vlaanderen speelt niet mee
Maar waar hebben we het over? Nederland en Frankrijk hebben het nog eens bewezen. In de huidige Europese Unie spelen zij nog wel mee, want zij zijn lidstaten. Zij hebben laten weten ook morgen nog te willen meetellen en verwierpen daarom de Grondwet die verder centraliseert. Vlaanderen speelt eigenlijk niet mee. Zolang we een deelstaat van een lidstaat blijven, moet Vlaamse zijn stempel op Europa drukken via het Belgische niveau. Dan moet Vlaanderen eerst binnen België gelijk halen vooraleer naar Europa te kunnen stappen. Op die manier degradeert het Vlaamse buitenlandse beleid tot een debat in Brussel met Wallonië. We kruipen dan terug achter de Belgische grenzen. Er is maar één mogelijkheid om volwaardig mee te spelen in Europa: als onafhankelijke lidstaat. Even onafhankelijk als Denemarken of Portugal. Niet meer of minder.
Als Vlaanderen niet kiest voor het volwaardige statuut, rest maar één alternatief. Een cursus volgen ‘Hoe sluip je een leuk feestje binnen, waarvoor je geen uitnodiging kreeg?’. Dan moeten we kiezen uit het raster tussen straat en kolenhok, het airco-gat naar de keuken of het kattenluik. Eens binnen moet je jezelf onzichtbaar houden. Echt welkom ben je dan niet.
De Vlamingen moeten een rechtstreekse stem krijgen als het over belangrijke zaken als Europa gaat. Individueel via een referendum, als groep via het volwaardige lidmaatschap van de Europese Unie voor Vlaanderen.
Peter De Roover erevoorzitter Vlaamse Volksbeweging verschenen in Branding 2005-'06
Bijlage
John Gillingham in NRC Handelsblad, 5 maart 2005 ( Gillingham is een gewezen hoogleraar middeleeuwse geschiedenis aan de London School of Economics. Hij is nu directeur van de jaarlijkse Battle Conference on Anglo-Norman Studies.)
Er zijn tien dwingende redenen om de Grondwet af te wijzen:
1. Hij heeft geen enkele bestaansreden, grondgedachte of theoretische rechtvaardiging en behelst geen nieuwe leidende beginselen.
2. Hij heeft geen democratische legitimiteit, want hij is opgesteld door één enkele, niet-representatieve gepensioneerde politicus, is geschreven met het oog op een versterking van de bestaande EU-instellingen en niet gericht op een herstel van hun gebreken, en is daarna door een EU-congres van belanghebbenden gejast. De bevolking werd niet geraadpleegd en bleef intussen grotendeels in het duister tasten.
3. Hij zal het 'democratisch tekort' eerder vergroten dan verkleinen, aangezien de slecht geschreven tekst van meer dan 300 bladzijden, wemelt van de duidelijke tegenstrijdigheden, zelfs deskundigen in verwarring brengt en eerder ondoorzichtig dan verhelderend is.
4. Zijn voorkeur gaat uit naar centralisatie, want hij steunt het primaat van de EU-wetgeving, kent substantieel nieuw gezag toe aan de Brusselse instellingen en bevat onvoldoende waarborgen voor de soevereine macht en het subsidiariteitsbeginsel.
5. Hij zal vermoedelijk ook automatisch een juridische weg volgen zoals die van het Amerikaanse wettelijke federalisme, dat volgens juristen en theoretici concentratie van gezag verkiest boven decentralisatie, ook al kent het specifieke bevoegdheden toe aan de staat en reserveert het alle andere voor het volk - doordat in de beoogde grondwet waarborgen ontbreken.
6. Hij leidt niet tot opheffing of herstel van gebrekkige en verkwistende EU-instellingen, maar prutst wat in de marge en voegt een nieuwe laag ketelsteen toe.
7. Zijn aanvaarding zal de problemen van de Turkse toetreding nog compliceren, want hij biedt parlementaire vertegenwoordiging aan een dichtbevolkte, grote, nieuwe lidstaat waarvan de toetreding tot de EU in vrijwel alle andere lidstaten door een meerderheid van de bevolking ongewenst wordt geacht.
8. De afwijzing ervan zal niet, zoals vaak wordt gedreigd, de EU te gronde richten, maar zal hoogstens een vastgelopen status-quo in stand houden.
9. Maar totdat hij wordt aangenomen of verworpen, zal hij wel tot twijfel en onzekerheid blijven leiden, en de beleidsvorming verlammen of bemoeilijken.
10. Hij is inmiddels een monumentale bron van politieke verlegenheid, die - op de meest toegewijde pleitbezorgers na - iedereen maar al te graag zou vergeten.
